Bắt đầu chỉ với 50.000đ
Quét mã để tải ứng dụng
Có một trải nghiệm quen thuộc mà rất nhiều người trẻ hiện đại từng trải qua: Đứng trước quầy thu ngân, bạn đưa thẻ tín dụng cho nhân viên quẹt máy POS, trong lòng thầm cầu nguyện máy sẽ báo "Giao dịch thành công" thay vì "Thẻ từ chối". Hoặc khi nhận được tin nhắn thông báo sao kê từ ngân hàng, ngón tay bạn ngay lập tức vuốt thông báo đó sang một bên để xóa đi, tự nhủ rằng "để cuối tuần rảnh rồi xem", nhưng cái "cuối tuần" đó không bao giờ đến.
Sự trốn tránh này không phải là dấu hiệu của sự lười biếng hay đãng trí. Trong kinh tế học hành vi, hiện tượng này được gọi tên chính thức là Hội chứng "Đà điểu" (The Ostrich Effect). Giống như loài đà điểu trong truyền thuyết có thói quen vùi đầu vào cát khi gặp nguy hiểm, con người cũng có xu hướng nhắm mắt làm ngơ trước những thông tin tài chính tiêu cực để bảo vệ bản thân khỏi sự căng thẳng. Bài viết này sẽ giải phẫu cơ chế tâm lý khiến bạn sợ hãi chiếc ví của chính mình, và cung cấp lộ trình thực chiến để bạn dũng cảm rút đầu ra khỏi cát.
Sự sợ hãi khi phải đối mặt với số dư tài khoản xuất phát từ những cơ chế phòng vệ tự nhiên của não bộ. Bạn không sợ những con số vô tri vô giác, bạn sợ ý nghĩa đằng sau những con số đó.
Mỗi chúng ta đều xây dựng một hình ảnh lý tưởng về bản thân: một người trưởng thành, có trách nhiệm, đi làm kiếm tiền và biết lo toan cho cuộc sống. Tuy nhiên, khi bạn lỡ vung tay quá trán cho một chiếc túi xách đắt đỏ hay những bữa tiệc tùng liên miên, thực tế tài chính bắt đầu đi ngược lại với hình ảnh lý tưởng đó.
Việc mở ứng dụng ngân hàng ra và nhìn thấy số dư cạn kiệt sẽ tạo ra sự "Bất hòa nhận thức" – một cú sốc tâm lý khi sự thật trần trụi đập vỡ lớp vỏ bọc hoàn hảo mà bạn đang huyễn hoặc. Để không phải chịu đựng cảm giác tội lỗi và nhục nhã này, não bộ chọn giải pháp dễ dàng nhất: Khước từ việc tiếp nhận thông tin.
Khi bạn nhìn thấy một khoản nợ khổng lồ hoặc số dư sắp về 0, hạch hạnh nhân – trung tâm xử lý nỗi sợ hãi trong não – sẽ bị kích hoạt hệt như khi bạn nhìn thấy một con thú dữ. Cơ thể tiết ra hormone căng thẳng Cortisol. Bộ não đánh giá việc "xem sao kê ngân hàng" là một trải nghiệm đau đớn (Pain of paying). Theo bản năng sinh tồn, con người luôn né tránh sự đau đớn, dẫn đến việc bạn từ chối đối mặt với bức tranh tài chính của mình.
Hội chứng Đà điểu không chỉ xuất hiện ở những người đang mang nợ, mà còn ở cả những người có thu nhập khá nhưng thiếu kỹ năng quản lý. Hãy kiểm tra xem bạn có đang mắc phải các triệu chứng dưới đây:
Tắt thông báo ứng dụng ngân hàng: Bạn không muốn điện thoại báo "Ting Ting" mỗi khi tiền bị trừ đi vì nó làm bạn thấy xót ruột.
Trì hoãn mở thư/email hóa đơn: Bạn thường xuyên đóng tiền điện, tiền nước hoặc trả nợ thẻ tín dụng trễ hạn không phải vì không có tiền, mà vì lười mở email thông báo.
Chi tiêu mù quáng (Blind Spending): Bạn cứ quẹt thẻ, cứ quét mã QR thanh toán mà không hề biết tổng số tiền mình đã tiêu trong tháng này là bao nhiêu, chỉ biết là "chắc vẫn còn đủ".
Căng thẳng khi ai đó nhắc đến tiền: Bạn hay lảng tránh hoặc tỏ ra bực bội khi bạn bè, người thân hỏi về kế hoạch tiết kiệm hay các dự định tài chính tương lai.
Việc lờ đi các vấn đề tài chính không làm chúng biến mất, ngược lại, nó tạo ra hiệu ứng hòn tuyết lăn (Snowball effect) tàn phá tương lai của bạn.
Thứ nhất, Lãi mẹ đẻ lãi con. Những khoản nợ thẻ tín dụng nếu không được theo dõi và thanh toán đúng hạn sẽ bị tính mức lãi suất phạt cực kỳ cao (lên tới 30-40%/năm). Sự trốn tránh một vài ngày có thể khiến bạn mất đi hàng triệu đồng tiền lãi vô lý.
Thứ hai, Mất đi cơ hội sinh lời của dòng tiền. Khi bạn sợ hãi các con số, bạn cũng sẽ lười tìm hiểu về các công cụ gia tăng tài sản. Một nguyên lý cốt lõi trong quản trị tài chính cá nhân là: Lãi suất chỉ được sinh ra trên số tiền còn lại trong ứng dụng trước khi chúng bị tiêu đi. Khi bạn chi tiêu mù quáng và để tiền bốc hơi một cách vô thức, bạn đã tự tay tước đi cơ hội để số tiền nhàn rỗi đó tạo ra lãi kép mỗi đêm.
Thứ ba, Tổn thương sức khỏe tinh thần dài hạn. Những khoản nợ hay sự thiếu thốn dù bị giấu vào góc khuất của tâm trí vẫn luôn tồn tại ở dạng tiềm thức. Nó gây ra chứng mất ngủ, sự cáu gắt vô cớ và làm giảm hiệu suất làm việc của bạn.
Để thoát khỏi Hội chứng Đà điểu, bạn không thể ép bản thân thay đổi 180 độ chỉ trong một đêm. Bạn cần áp dụng các kỹ thuật tâm lý học để giải mẫn cảm (Desensitization) với tiền bạc.
Đừng bắt đầu bằng việc ngồi tính toán chi li các khoản nợ trong 2 tiếng đồng hồ, điều đó sẽ khiến bạn hoảng loạn và bỏ cuộc ngay lập tức. Hãy áp dụng "Luật 2 phút".
Hãy thiết lập một báo thức vào 9h sáng Chủ Nhật hàng tuần. Khi chuông reo, bạn chỉ có đúng nhiệm vụ: Mở ứng dụng ngân hàng ra, nhìn lướt qua số dư tổng trong đúng 2 phút, sau đó tắt đi. Bạn không cần phân tích, không cần tự trách móc. Việc này giúp não bộ làm quen với các con số, giảm dần mức độ phản ứng căng thẳng (Cortisol) mỗi khi nhìn thấy ứng dụng tài chính.
Bạn sợ số dư vì bạn coi nó là "bản án" đánh giá sự thất bại của mình. Hãy thay đổi góc nhìn (Reframe). Hãy coi ứng dụng ngân hàng là "Bảng điều khiển xe hơi". Số dư thấp không phải là sự nhục nhã, nó chỉ là cái đèn báo hết xăng. Đèn báo hết xăng để nhắc bạn tấp vào trạm bơm nhiên liệu (tìm cách tăng thu nhập/giảm chi tiêu), chứ không phải để chửi mắng bạn. Khi loại bỏ được sự phán xét cá nhân, bạn sẽ đối mặt với các con số một cách lý trí hơn.
Vì bản chất của bạn là hay né tránh, hãy để công nghệ làm những phần việc khó khăn nhất.
Cài đặt trích nợ tự động (Auto-pay): Cài đặt tài khoản tự động thanh toán tiền điện, nước, internet và thẻ tín dụng vào đúng ngày nhận lương. Bạn sẽ không bao giờ bị phạt trễ hạn do "quên mở hóa đơn".
Thiết lập tính năng trích lũy tự động: Sử dụng các ứng dụng tài chính thông minh để ngay khi lương về, một khoản tiền cố định sẽ tự động chuyển sang tài khoản sinh lời. Lúc này, số tiền còn lại trong tài khoản chi tiêu dù bạn có lỡ "nhắm mắt tiêu mù" thì phần lõi tài sản tích lũy của bạn vẫn được bảo vệ và liên tục đẻ ra tiền lãi.
Hội chứng "Đà điểu" là một phản ứng tâm lý hết sức bình thường của con người trước những áp lực của xã hội tiêu dùng hiện đại. Bạn không đơn độc, và bạn không hề thất bại chỉ vì sợ nhìn vào số dư tài khoản.
Tuy nhiên, sự bình yên giả tạo khi vùi đầu vào cát luôn có cái giá rất đắt. Hành trình tự do tài chính bắt đầu từ giây phút bạn dũng cảm đối diện với hiện thực. Hãy mở điện thoại lên, nhìn thẳng vào những con số ngày hôm nay, dù nó là dương hay âm. Sự rõ ràng chính là sức mạnh. Khi bạn biết mình đang đứng ở đâu, đó là lúc bạn thực sự bắt đầu kiểm soát được tương lai của mình.